Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў

Ігрышча, народнае зборышча з танцавальна-гульнёвымі паказамі. Бярэ пачатак ад усеагульных увеселенняў язычніцкай абраднасці. Мае глубокія карэнні ва ўсходнеславянскім фальклоры. Значную ролю ў вызначэнні характару ігрышч адыгралі скамарохі. Бытапісцы і этнографы XIX ст. игрышчамі называлі ўсе выгляды народнай відовішчна-гульнявой культуры, уключаючы народную драму, што прынята і некаторымі аўтарамі XX стагоддзя (У.Н. Всеволодовский-Геригросс, П.Н. Берков). Этнограф і фалькларыст П.У. Шэйн адносіў тэрмін да карагодных гульняў падчас вячорак або абрадаў. У сучаснай этнаграфічнай і фалькларыстычнай літаратуры тэрмін замацаваны для абрадавага комлекса, "у якім арганічна зліваюцца песні, скокі, пераапрананне, гульні, варожбы і т.п." (У.І. Чичеров)

Сам тэрмін Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў “ігрышча” часта выступаюць сінонімам “вечарынак” і “вячорак”. Асабліва характэрны ігрышча для каляднага часу, сустрэча і праводзіны Масленіцы. Калі можна ўсё паказваць “шыварат-навыварат” г.зн у карнавальным выглядзе. Таму на ігрышча асаблівая роля належала розным паказам: карнавалізаваныя хаджэнне переапранутых; гульнёвыя паказы вяселля (“Жаніцьба Цярэшкі”, “Жаніцьба бахара”); парадзіраванае “пахаванне” з уваскрасеннем у танцы, гульні; іншыя гульні ў фанты, выбар пары г.д. (“Яшчур”, “Падушачка”). Тэатралізаваныя паказы на ігрышчах падаюцца ў сінкрэтычным адзінсмтве з танцамі, славеснымі жартамі і крагодамі-гульнямі.

Пачыная з Каляд і амаль што да Масленіцы ігрышча насілі шлюбны характар. Удзельнічалі людзі рознага ўзросту, але галоўная доля – нежанатая моладзь, проісходіў агляд Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў жаніхоў і нявест, знаемства. Ініцыятары – дзяўчаты ці замужнія маладыя жанчыны, хлопцы наймалі музыкаў, а дзяўчаты прыносілі прадукты. Месца збору – прасторная хата, якога-небудзь заможнага, вяселага гаспадара або карчма.

Пад гукі музыкі пачывналіся разнаполыя танцы, хлопцы і дзяўчаты прыглядалісь адзін да аднаго. Ігрышчы мелі сваіх распарадчыкаў гэта хлапцы наібольш здольных да гульняў.

Пачыналася застоллем і каргодам, потым калядные песні і танцы. Калі не было музыкаў танчылі пад прыпеўкі (часта непрыстойны). Але акрамя скокаў былі і забавы. Забавы – від фольклору, які стаіць на мяжы гулбнёвага і славеснага і адрозніваецца перавагай славесных формулай, гульнёвы элемаент у якіх Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў выконвае другарадную або нават непрыкметную ролю ці, наадварот, з перавагай фізічных элементаў.

Гульні і забавы былі абрадавыя і пазабрадавыя, шлюбнай нікіраванасці. (“Засяванне”, “Бахар”, “Нумары”; “Ката пячы”)

Напрыклад:

Забава – абрад “Засяванне” На першы дзень Новага года дзеці ходзяць “засяваць”. Уваходзячы ў хату, сыплюць жыта, ячмень або роса са словамі:’

Сею грэчку і пшаніцу,

А мне дайце паляніцу.

Гэтых дзяцей, безумоўна, частуюць і даюць ім грошы.

Гульня-забава“Бахар”. Гэты жарт пачынаецца з таго, што адзін з жанатых мыжчын звяртаецца да хлапцой з пытаннем: “Ці ні пара ужо бахара жаніць”. Атрымаўгы адказ “Пара”, запрашае ў жонкі якую-небудзь замужнюю жанчыну са Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў словамі: “”Хадзі: будзь маткаю, а я буду бацькаю; будзем жаніць сваіх рабят, бо ўжо пара – Каляды прыйшлі, хлопцы нашы не жэняцца”. Яна падводзіць дзевак да хлопцаў “Ці хорыша іна цябе будіць?”(“Ладна” ці “Ні хочу”я такія і гроша не дам на бахыря) У гэтым выпадку павінны задаволіць жаданне хлопца, прывесці яму іншую. Заручыўшыся “жонкамі”, хлопцы складваюцца на гарэлку і частуюць усіх.



Гульня-забава “Ката пячы”

Збіраюцца хлопцы і дзяўчаты ў якую-небудзь хату і там рыхтуюць розныя закускі і галоўнае – рыхтуюць з цеста фігуру ката (галава і тлава цеста; вушы і ногі з сала; хвост з ка Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаўўбасы) усё запякаюць. Такую фігуру вешаюць сярод пакоя пад столлю. Затым кожны па чарзе пад’язджае на ўхваце да “ката”, каб зубамі адкусіць ад яго кавалачак, ці ўсяго адарваць, пр гэтым прыгаварывая: “Еду з кута на “ката”, цап за ката”. У каго хутчэй атрмаецца.

У перарывах – размаўлялі, слухалі байкі, варажылі. Варажылі на суджаннага, ці суджаную, на багацце, пра смерць, пра шлюб, варожбы с/г накіраванасці Падзеййный момант – прыход ряжаных.

На Масленіцу ігрышчныя элементы ўтрымоўваліся ў абрадзе "Разуванне маладой" ци "Вазіць маладуху" у карчму. Да цяжарнай жанчыны прыходзілі дзяўчаты, ці маладыяжанчыны: спявалі песні:

Маладая ты марудка

Выйдзі Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў, выйдзі к нам на вулку

Вынесь сыра – родзіш сына

Вынесь мачку – родзіц дачку

Вынесь таўкача – родзіш смаркача.

Малады садджаў маладую на санкі. Усе ехалі у карчму, дзе малады – адкупаўся пачастункамі.

Сярод бел шляхты ў гарадах:

- кулігі – хтосьці са збяднелай шляхты браў радню, слуг, наражаліся ўмаскі, ехалі да суседа, віншавалі са святам, патрабавалі частаванне (2-3 дня дзебашыралі). Потым хазяіна нараджалі ў маску, бралі яго ў сваю кампанію – ехалі да другога суседа.

- магнаты і сярэдняя шляхта наладжвала маскарады, рэдуты – платные танцавальныя вечара, вырашался лёс не адной паненкі

- маслянічныя конные каруселі (завёз з Еўропы міхаіл Казіміровіч Радзівіл ў 1721 г.)

парад удзельнікаў на канях;

выездка каней;

джыгітоўка (стоячы Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў скакаць, ці лёжачы);

валоданне халоднай збруяй;

дастаць платок ртом на скаку;

конный жартоўныя гульні (драўлянае пудзіла з мішенню)

стралялі на поўнам скаку, папасць шпагай у персцёнак;

ўзнагарода ўдзельнікаў

У беларусаў шмат зімовых спартыўных забаў:

Перацягванне каната, цягнуць праз снегавую сцену

Віцебскі слуп – 15 м, ашкураны і змазаны вашчынай, у версе кола з прызам;

Палескі слуп – 15 м, ашкураны і абліты вадой, на версе кола на штыры, яго можна круціць і выбіраць прыз

Катаніе на санях, санныя паязды

У наш час многія элементы ігрышчаў працягваюць жыць у тых рэгіёнах, дзе захаваліся народныя традыцыі, аднак прыкметна выяўляецца тэндэнцыя выцяснення ігрышча, як аўтэнтычных Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў форм функцыяніровання народна-танцавальна-гульнёва-тэаралізаванага мастацтва арганізаванымі святочнымі выступленнямі калектываў мастацкай самадзейнасці.


documentaogqvsb.html
documentaogrdcj.html
documentaogrkmr.html
documentaogrrwz.html
documentaogrzhh.html
Документ Зімовыя ігрышчы і забавы беларусаў